Jak spisać rodzinne powiedzenia gwarowe, żeby zachować ich znaczenie

Rodzinne powiedzenia gwarowe najlepiej zapisywać razem z objaśnieniem, przykładem użycia i informacją, kto oraz w jakiej sytuacji je wypowiadał. Samo tłumaczenie na polszczyznę ogólną może nie oddać żartu, czułości albo przygany. Poniżej proponujemy prosty sposób tworzenia rodzinnego słownika śląskiej mowy: od rozmowy z bliskimi po uporządkowane wpisy, w których zostaje miejsce na różne wersje i niepewne wspomnienia.

Zacznij od kilku powiedzeń, które pamiętacie

Na początek wybierzcie kilka zwrotów kojarzących się z konkretną osobą lub sytuacją: szykowaniem obiadu, wyjściem do szkoły, pracą w ogrodzie czy rodzinnymi odwiedzinami. Nie trzeba od razu układać całego alfabetu. Nasza propozycja to jedna krótka rozmowa i osobny wpis dla każdego powiedzenia. Wystarczy zeszyt, dokument tekstowy albo wspólny folder.

Zbierajcie zarówno pojedyncze słowa, jak i całe zdania. Przy słowie łatwiej zanotować nazwę przedmiotu lub czynności; przy powiedzeniu potrzebne będzie też wyjaśnienie, po co ktoś go używał. Nie pomijajcie zwrotów pozornie zwyczajnych. Jeżeli były charakterystyczne dla waszego domu, mają miejsce w rodzinnym zbiorze.

krótką listę zapamiętanych słów i powiedzeń;
zdjęcie lub przedmiot, który może przypomnieć domowe sytuacje;
miejsce na notatki oraz, za zgodą rozmówcy, nagranie głosu;
oznaczenie osoby, od której pochodzi każda opowieść.

Pytaj o sytuację, ton i reakcję słuchaczy

Zamiast poprzestawać na pytaniu „Co to znaczy?”, poproś o przypomnienie konkretnego zdarzenia. Pozwól rozmówcy najpierw opowiedzieć je własnymi słowami. Dopiero później dopytaj o szczegóły. Jeśli podsuniesz gotowe objaśnienie zbyt wcześnie, trudno będzie odróżnić jego wspomnienie od twojej sugestii.

Kto najczęściej tak mówił i do kogo?
W jakiej sytuacji padało to powiedzenie?
Czy było żartem, pochwałą, ostrzeżeniem czy przyganą?
Jak brzmiało całe zdanie, a nie tylko zapamiętany fragment?
Jak reagowali słuchacze: śmiali się, odpowiadali, wykonywali polecenie?
Czy można było powiedzieć to każdemu, czy tylko bliskim?
Czy ktoś w rodzinie używał innej wersji?
Jak wyjaśniłbyś ten zwrot osobie, która go nigdy nie słyszała?

Zapisuj również wahania. Notatka „nie pamiętam końcówki” jest bardziej użyteczna niż dopisane z pamięci zdanie, którego nikt nie potwierdził. Jeśli rozmówca pamięta gest, przeciągnięcie głoski albo szczególny nacisk, dodaj krótką uwagę o sposobie wypowiadania.

Nadaj każdemu wpisowi ten sam układ

Proponujemy poniższy wzór wpisu. Powtarzalny układ ułatwi późniejsze przeglądanie zbioru i pokaże, czego jeszcze brakuje. Nie musicie wypełniać wszystkich pól od razu. Zostawcie pytanie do kolejnej rozmowy zamiast zgadywać.

Powiedzenie lub słowo: zapis w wersji podanej przez rozmówcę.
Znaczenie: krótkie objaśnienie własnymi słowami, z uwzględnieniem rodzinnego użycia.
Przykład użycia: zapamiętane całe zdanie; jeśli zostało ułożone teraz, oznaczenie „przykład współczesny”.
Rodzinny kontekst: kto tak mówił, do kogo i przy jakiej okazji.
Ton i wymowa: żartobliwy, czuły, stanowczy; uwagi o brzmieniu oraz nazwa nagrania, jeśli powstało.
Inne wersje: odmienne brzmienie lub znaczenie wraz z informacją, kto je podał.
Pochodzenie zapisu: imię rozmówcy lub inicjały, data rozmowy i ewentualne źródło słownikowe.
Do wyjaśnienia: niepewne słowa, brakujący fragment albo pytanie do pozostałych bliskich.

Rozdziel znaczenie dosłowne od intencji. Przy przyganie warto zanotować zarówno sens zdania, jak i to, że miało skłonić kogoś do działania. W polu kontekstu wystarczy kilka zdań; nie trzeba odtwarzać całej historii życia osoby, która używała zwrotu.

Porównuj ze słownikami i zachowuj różne wersje

Słownik może pomóc sprawdzić podstawowe znaczenie. Bonclok podaje na przykład „heft” jako zeszyt, „haja” jako kłótnię i „hasiok” jako śmietnik. W słowniku polsko-śląskim znajdziesz również warianty, takie jak „bajsnąć”, „bajsnouć” i „bajsnońć”, objaśnione jako „ugryźć”. Te przykłady pokazują, że podczas porównywania zapisów warto szukać także innych postaci wyrazu.

Objaśnienie słownikowe dopisz w osobnym polu. Jeśli bliscy pamiętają inne zastosowanie, zachowaj je jako „znaczenie w naszej rodzinie”. Nie przedstawiaj pojedynczego wspomnienia jako zasady obowiązującej w całym Wodzisławiu Śląskim lub na całym Śląsku. Rodzinny zbiór ma jasno wskazywać, czyj sposób mówienia dokumentuje.

Gdy dwie osoby podają różne wersje, wpisz obie z przypisaniem do rozmówców. Podczas rozmowy zapisuj tak, by móc później odczytać zanotowane brzmienie; zasady zapisu możecie ustalić przy porządkowaniu. Nagranie, jeśli rozmówca się na nie zgodzi, pozwoli wrócić do wymowy bez rozstrzygania jej z pamięci.

Uporządkuj zbiór i wróć z nim do bliskich

Przepisz notatki, zanim zapomnisz szczegóły. Oddziel słowa rozmówcy od własnych dopisków.
Przeczytaj wpis rozmówcy. Poproś o sprawdzenie znaczenia, przykładu i tonu wypowiedzi.
Ułóż hasła alfabetycznie, a dodatkowo oznacz tematy, na przykład kuchnia, praca, dzieci lub żarty.
Zachowaj kopię dokumentu i nagrań w drugim miejscu. Przed udostępnieniem ustal z bliskimi, które nazwiska i rodzinne historie mogą znaleźć się w zbiorze.

Podczas następnego spotkania pokaż kilka gotowych wpisów. Poproś o brakujące przykłady i inne wspomnienia. Przy zmianach zachowaj informację, kto je wniósł. Dzięki temu kolejna osoba czytająca słownik będzie mogła zrozumieć zarówno powiedzenie, jak i historię jego zapisu.